पत्थरचाट मासा - Catfish

पत्थरचाट मासा - Catfish

कॅटफीश प्रकारातलाच मासा आहे. त्याचे नाव त्याच्या वैशिष्ट्यावरून पडले आहे. पत्थरचाट हा मासा पुण्यातील नद्यांमध्ये सापडत होता, हा आता इतिहास झाला आहे. तेव्हा खडकवासला किंवा मुळशी ही धरणे अस्तित्वातही नव्हती आणि नद्याही आजच्यासारख्या पुणे शहराचे सांडपाणी वाहणारे नाले नव्हत्या, तर खूपच चांगल्या आणि मोठय़ा होत्या. त्यांची पात्रे विस्तृत होती. त्यामुळे या नद्यांमध्ये पूर्वी मासे आढळत असत. पाण्याचा कितीही मोठा प्रवाह असला, तरी हा मासा दगडांना, खडकांना घट्ट चिकटून राहतो; म्हणूनच त्याचे असे नाव पडले आहे.

याचा आकारही इतर माशांपेक्षा वेगळा आहे. त्याच्या पुढील मोठय़ा दोन मिशा मुळांशी जाड्या आणि पुढे निमुळत्या होत गेल्यामुळे त्यांचा आकार माती खोदण्याच्या टिकावासारखा दिसतो. दुसर्‍या दोन मिशा नाकपुडीसमोरून शिंगासारख्या वर दिसतात. छातीकडील भाग हा जणू काही शिल्प कोरल्यासारखा विशिष्ट चौकोनी आकाराचा दिसतो आणि त्यावर छोटे-छोटे खूपसे टेंगूळ दिसतात. याच्याच साहाय्याने तो दगडाला किंवा खडकाला घट्ट चिकटून राहतो.

या माशांचे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे तोंडाचा जबडा अत्यंत रुंद आणि मोठा, डोळे मात्र तुलनेने खूपच छोटे. छाती आणि पोटाजवळील पंख खालून पाहिले, तर एक सपाट पृष्ठभाग होईल, अशी रचना आहे. या माशाच्या पंखांची रचना ही खूप जाडसर वाटते आणि त्याच्या खालील भागात भरपूर मेद असावे, असे फुगीर दिसतात. शरीराच्या वरच्या भागातील दुसरा छोटासा पंखासारखा आकार हा पूर्णपणे मेदयुक्त असतो. १0 ते २५ सेंमी लांब वाढ होणारा हा मासा तांबूस ते काळसर रंगाचा असतो.

त्याची वीण वर्षातून एकदाच पावसाळ्यात जुलै आणि ऑगस्ट महिन्यात होत असते. मादी एका वेळी १५00 ते ७000 पर्यंत अंडी देते. माशांचे वजन, लांबी, वय आणि पर्यावरणातील पोषक बाबींवर याची पुनरुत्पादन क्षमता अवलंबून असते. तर मादीचे प्रमाण साधारणपणे एकास एक असे असते. या माशाविषयीची विशेष जीवशास्त्रीय माहिती उपलब्ध नाही. शिवाय तो खूपच कमी प्रमाणात मिळतो. यावरून त्याचे अस्तित्व धोक्याच्या पातळीवर आहे, हे स्पष्टपणे जाणवते. अभ्यासासाठी म्हणून याचे सरंक्षण आणि संवर्धन करणे गरजेचे आहे.

कीटकांचे स्वसंरक्षणतंत्र | Protection Technics of Insects

कीटकांचे स्वसंरक्षणतंत्र | Protection Technics of Insects 

संरक्षणासाठी कीटक सर्वसामान्य उपायांबरोबर इतर अनेक युक्त्या, प्रयुक्त्या योजतात. फुलपाखरे, पतंग यांना पंख असतात. उडण्यामध्ये ते अतिशय कुशल असतात. शत्रूची चाहूल लागताच त्यांच्यापैकी बहुतेक जण साहजिकपणे पंखांवर स्वार होऊन पळून जातात. नाकतोडे, टोळ, रातकिडे यांसारखे सडपातळ पाय असणारे कीटक पंख असले, तरी पहिल्या प्रथम, शत्रूच्या हल्ला करण्याच्या संभाव्य मार्गातून टुणकन उडी मारून बाजूला होतात आणि नंतर जरुर वाटली तर उडून जातात. झुरळासारखे कीटक, पंख असले, तरी उडत नाहीत. शत्रूच्या हल्ल्याची जाणीव होताच वेगाने पळून जातात. हे बहुधा प्रत्येकाने अनुभवले आहे.

काही भुंगेरे (उदा. पेंगूळ वत्सला, रूपाली) पंखहीन असतात. त्यांना उडताही येत नाही, की पळताही येत नाही. ते शत्रूची चाहूल लागली, की असतील तेथे दडतात. जराही हालचाल न करता मेल्यासारखे पडून राहतात. एलिओडेस नावाचा भुंगेरा डोके जमिनीत खुपसतो आणि राहिलेले शरीर जमिनीस ९0 अंश कोनात ताठ सरळ करून शत्रू आहे तोपर्यंत तसाच ताटकळत उभा राहतो. ही असली ध्यानं शत्रूच्या लक्षात येत नाहीत. शत्रूला शिकार सापडत नाही. काही नाकतोडे, काही फुलपाखरे, काही भुंगेरे यांचा रंग ते जेथे साधारणपणे वावरतात, तेथील रंगांशी मिळता-जुळता असतो. त्यामुळे ते चटकन लक्षात येत नाहीत आणि शत्रूच्या तावडीतून सुटतात. असे कीटक बहुधा पाली, सरडे, बेडूक, पक्षी यांचे खाद्य असते. विस्टॉन ब्युटेलारिया हा एका जातीचा पतंग इंग्लंडमधल्या बर्मिंगहॅम परिसराचा रहिवासी आहे. त्याच्या वंशजांचा रंग तेथील वातावरणास साजेल असा फिक्कट पांढरा होता. परंतु, तेथे जेव्हा औद्योगिक क्रांती झाली आणि गिरण्यांची धुराडी काळा धूर ओकू लागली, तेव्हा पांढर्‍या रंगाचे हे पतंग शिकारी पक्ष्यांच्या दृष्टीस सहज पडत असत. हे टाळून स्वत:चा जीव बचावण्यासाठी या पतंगांनी आपला रंग बदलला, काळसर केला. स्वत:चा जीव वाचवण्यासाठी दुसर्‍या काही पतंगांनी आपल्या रंगातच नव्हे, तर रूपातही बदल केला. काही नाकतोड्यांसारखे दिसू लागले, तर काहींनी आपल्या पंखावरील रंगीबेरंगी खवल्यांना रजा दिली आणि मधमाशी किंवा गांधिलमाश्यांच्या पंखासारखे पारदश्री आणि पातळ बनविले. यात त्यांना उत्क्रांतीची साथ लाभली, यात शंका नाही. अशीच साथ आणखी एका पतंगाला लाभली. त्याचे रूप बदलले नाही; पण पंख मात्र दगड फुलासारखे दिसू लागले. दुर्गंध भुंगेरे कुलातील भुंगेर्‍यांच्या स्रावक ग्रंथींच्या स्रावाला दुर्गंध येतो. हा स्राव कातडीवर पडला, तर कातडीला फोड येतात. कातडी चुरचुरते. या कुलात बॉम्बफोड्या नावाचा भुंगेरा शत्रू जवळ आला, की बॉम्बच्या स्फोटासारखा आवाज करतो आणि दुर्गंधी स्राव एखाद्या पाण्याच्या जोरदार झोताप्रमाणे बाहेर सोडतो. शत्रूला शिकार सोडणे आणि पळून जाणे भाग पडते. मधमाश्या, गांधिलमाश्या आणि लाल मुंग्या स्वत:चे, आपल्या वसाहतीचे संरक्षण कसे करतात, हे नव्याने सांगायला नको.

कीटकांच्या स्वसंरक्षणाच्या या युक्त्या, प्रयुक्त्यांबाबत सांगावे तेवढे थोडेच आहे. 

पाण्याखाली छायाचित्रण Water Photography

पाण्याखाली छायाचित्रण Water Photography

पाण्याखाली छायाचित्रण करण्यासाठी ध्वनिलहरींचा उपयोग ही कल्पना नवी होती. डॉल्फिन पाण्यातील त्यांचे भक्ष्य शोधताना जी पद्धत वापरतात, तीच अधिक विकसित करून पाण्याखाली चित्रणकरणारा कॅमेरा तयार झाला निलहरींचा उपयोग व त्यावरील संशोधन सातत्याने होत असल्याचं आपण पहात आहोत. परदेशातही बहुसंख्य संशोधन गट यावर कार्यरत आहेत. त्यातील ध्वनीलहरींच्या साहाय्याने होणार्‍या समुद्रविषयक अथवा पाण्याखालील अभ्यासातूनच जलमय आकाश ही कल्पना निर्माण झाली. ही कल्पना म्हणजेध्वनींच्या सहाय्याने समुद्राचं आतील जग हे मंदप्रकाशित होते. या लहरी पृष्ठभागावर ध्वनीक्षेपित होऊन स्थिर आणि मोठा आवाज निर्माण होतो. त्यामुळे समुद्राच्या तळातील शांतता भंग होते. 

हीच गोष्ट ध्वनी विज्ञानातील तंत्रज्ञ व शास्त्रज्ञांनाही व्याकुळ करून गेली. यासाठी शास्त्रज्ञांनी व तंत्रज्ञांनी आपलं कौशल्य पणाला लावून त्यातून काही संकेत मिळवण्याचा प्रयत्न केला. त्याला समुद्रतळातील गोष्टींचा वेध घेण्याचे साधन असे म्हणावे लागेल.

मायकेल बकिंगहॅम या शास्त्रज्ञाने १0 वर्षांपूर्वी निरूपयोगी ध्वनीविषयाची विचार केला आणि त्याला असे आढळून आले, की यात काहीतरी महत्वाचं वाया जात आहे. 'ही एक क्षुद्र कल्पना आहे, असे माझ्या डोक्यात येऊन गेले' हे उद्गार, इंग्लिश भौतिक शास्त्रज्ञ आणि आताचे समुद्रविषयक ध्वनीविज्ञानाचे प्राध्यापक व स्क्रिप्स इन्स्टिटयुट ऑफ ओसिएनोग्राफी (Scripps institute of oceanography) कॅलिफोर्निया बकींगहॅम यांचे होते. रूपयातून एक आणा सापडल्याचा आनंद त्यांना झाला. त्यांनी स्वत:लाच प्रश्न केला.

आपण जसा प्रकाशाचा फोटोग्राफीत उपयोग करतो तसाच समुद्रात का करू नये? ध्वनीविज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून बकींगहॅम यांना असे जाणवले की, समुद्राचा पृष्ठभाग हा लागोपाठ सूर्यप्रकाशित दृष्टिकोनातून बकींगहॅम यांना असे जाणवले, की समुद्राचा पृष्ठभाग हा सूर्यप्रकाशित आकाशाचं अनुकरण करतो. हेच ध्वनीचं अविच्छन विशाल उगमस्थान आहे. यालाच बकींगहॅम 'ध्वनिविज्ञान सूर्यप्रकाश' (Acoustic day light) असे म्हणतात. आपल्या परंपरागत तंत्रज्ञानानुसार पाण्यातील एखाद्या वस्तूच्या शोधासाठी अंधारातील शूटिंग फोटोग्राफीचा वापर करतात. एखादी कोलाहल करणारी वस्तू सहज ऐकू येते म्हणून आपण शोधू शकतो. त्यासारखेच एखाद्या कॅमेर्‍याचे शटर उघडे ठेवले तर तो कॅमेरा सहजपणे कुठलाही प्रकाश कॅच करतो. दुसरे म्हणजे शांत, स्थिर किंवा अचल वस्तू (Traget) सुद्धा एखाद्या चंचल भागामध्ये ध्वनी उत्पन्न करते. पण आजपर्यंत कुणीही ध्वनीसूर्यप्रकाशात छायाचित्र घेईल, असा कॅमेरा बनविण्याचा विचार केलेला नाही.

१९९२ मध्ये बकींगहॅम व त्यांच्या सहकार्‍यांनी मिळून ध्वनीविज्ञान अथवा ध्वनीशास्त्र कॅमेरा (Acoustic camera) बनविण्याचं श्रेय मिळविले. अडीच वर्षानंतर त्यांनी अँडॉनीस, अँकॉस्टीक डेलाइट ओसिएन नॉइज इमेजिंग सिस्टीम (ADONIS) बनविली. अँडॉनीस पाण्याच्या आतील छायाचित्रण करण्याचं काम करू लागला.  

बॅकींगहॅमच्या सहकार्‍यांनी अँडॉनीस ही पद्धत ऑरकाटँक (Orca Tank) या समुद्राजवळील ठिकाणी फिरत्या यंत्रणेवर (Moving Tragets) बसवली आणि त्याच पद्धतीने अँडॉनीस स्कॅन केला. यात बरेच महत्वाचे परिणाम त्यांना मिळाले. यामुळे काही जीवनशास्त्रज्ञांना शंका आली की, काही सस्तन प्राणी हे ध्वनीशास्त्र, सूर्यप्रकाशाच्या साहाय्याने माग काढीत आपली शिकार अथवा भक्ष्य शोधतात. उदा. ब्लाइंड फोल्डेड डॉल्फिन (Blind folded Dolphin)

पाण्याखालील कॅमेर्‍यांचा वापर मुख्यत्वे समुद्रातील बेटांची प्रवेशद्वारे, पाणी शोधण्यासाठी किंवा किनार्‍यापासून दूर अंतरावरील तेल विहिरींची तपासणी इत्यादीसाठी होईल. ध्वनीशास्त्र सूर्यप्रकाश पद्धत ही खरोखरच खूप महत्वाची असून पाण्याखालील अथवा समुद्रातील जग व त्यातील रहस्ये उलगडायला निश्‍चितच उपयोगात येईल, अशी आशा शास्त्रज्ञांना आहे. 

Photosynthesis प्रकाश संश्लेषण

Photosynthesis  प्रकाश संश्लेषण

वनस्पती प्रकाशात ऑक्सिजन बाहेर टाकत असतात, तर अंधारात कार्बन डायऑक्साईड. सजीवांसाठी महत्त्वाच्या असलेला ऑक्सिजन बाहेर टाकण्याचे प्रमाण यात अधिक आहे. 

व्हा एखादा सेकंद आपला श्‍वास कोंडल्यामुळे जीव गुदमरतो, त्यावेळी आपल्याला निसर्गातून मोफत उपलब्ध होणार्‍या प्राणवायूचे म्हणजेच ऑक्सिजनचे अस्तित्व न दर्शविणार्‍या या वायूचे महत्त्व पटते. सर्व सजीवांना आवश्यक असलेला हा प्राणवायू कसा निर्माण होतो, आणि वनस्पतींच्या वाढीसाठी प्रकाश संश्लेषण किती आवश्यक असते, या संदर्भात अनेक संशोधक कार्यरत होते, तरी त्यापैकी फक्तपाच संशोधकांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते. परंतु, या संदर्भातील संशोधनाचे श्रेय डच शास्त्रज्ञ ज्ॉन इन्जेन हाऊझ यांना जाते.

१६४३ मध्ये जॉन बॉप्टीस्टा व्हॅन हेलमोट या शास्त्रज्ञाने वनस्पतीची वाढ ही केवळ मातीतून मिळणार्‍या घटकांमुळे न होता त्यांच्या वाढीसाठी पाण्यातील घटकांचीही तेवढीच आवश्यकता असते, असा निष्कर्ष जैविक प्रयोगाच्या आधारे काढला. त्यानंतर तब्बल १२५ वर्षांनंतर १७७0 मध्ये जोसेफ प्रिस्टली हे वनस्पतीवर काही प्रयोग करीत असताना, त्यांनी एका वनस्पतीवर काचेचा चंबू उपडा ठेवला, त्यावेळी चुकून त्या चंबूमध्ये मेणबत्ती राहिली. त्यावेळी चंबूमधली मेणबत्ती नेहमीपेक्षा जास्त प्रकाशमान झाल्याचे आढळले. यावरून वनस्पती प्रकाशात असताना ऑक्सिजन बाहेर टाकतात, असा निष्कर्ष काढला.

त्यानंतर शरीरशास्त्र, जीवशास्त्र आणि रसायनशास्त्राचे अभ्यासक आणि राजवैद्य असलेले इन्जेन हाऊझ यांनी जोसेफ प्रिस्टली यांचे 'वनस्पतीतील वायुशोषण' या विषयावरील संशोधन अभ्यासले. त्यातून त्यांची वनस्पतीतील वायूंचे शोषण कसे होते, हे जाणून घेण्याची उत्सुकता वाढली. त्यानंतर त्या उत्सुकतेतून अनेक प्रयोग केले. प्रकाशामध्ये वनस्पती हिरव्या पानांच्याद्वारे बुडबुड्यांच्या रूपात विशिष्ट प्रकारचे वायू बाहेर सोडतात, तर अंधारात क्रिया थांबते, असे त्यांच्या लक्षात आले. या शोधानंतर अनेक प्रयोगानंतर प्रकाशात वनस्पतीतून बाहेर पडणारा वायू हा ऑक्सिजन तर अंधारात बाहेर पडणारा वायू कार्बन डायऑक्साईड असतो व वनस्पतींतून बाहेर पडणार्‍या ऑक्सिजनचे प्रमाण कार्बन डायऑक्साइडपेक्षा अधिक असतो, असा त्यांनी निष्कर्ष काढला. वनस्पतीची वाढ ही फक्त जमिनीतील विविध घटकांमुळेच होत नसून हवेतील किंवा प्रकाशातील घटकही त्याला कारणीभूत असतात, असेही त्यांनी सिद्ध केले. वनस्पतींच्या हिरव्या पानांतील हरितद्रव्यामुळे प्रकाशऊज्रेचे रूपांतर रासायनिक ऊज्रेमधे (सुक्रोज व फ्रुक्टोज) होते. व ती ऊर्जा वनस्पतीमध्ये साठविली जाते, या प्रक्रियेला 'प्रकाश संश्लेषण 'असे म्हणतात. इन्जेन हाऊझ १७८५ मध्ये त्यांनी अल्कोहलच्या पृष्ठभागावर असलेल्या कोळशाच्या कणांची अनियमित हालचाल कशामुळे होते, यावर संशोधन केले. इन्जेन हाऊझ रॉयल सोसायटीचे सदस्य म्हणून १७७९ मध्ये निवडून आले. त्याचवर्षी त्यांचे निधन झाले.

किरणोत्सर्गापासून Radioactivity

किरणोत्सर्गापासून Radioactivity 

किरणोत्सर्गापासून होणारी हानी महाभयंकर असली, तरी काही विधायक कामांसाठीही किरणांचा उपयोग होत असल्याने अनेकांना त्या क्षेत्रात काम करावे लागते. त्यांच्यासाठी शास्त्रज्ञांनी संशोधन करून किती प्रमाणातील किरणांचा मारा मानवी शरीराची हानी करू शकतो हे ठरवले. नवी शरीर किती प्रमाणात किरणांचा मारा सहन करू शकते या विषयावर शास्त्रज्ञांनी बरेच संशोधन केले आहे. या उपलब्ध माहितीच्या आधारे १९३४ मध्ये इंटरनॅशनल रेडिओलॉजिकल प्रोटेक्शन क्ष किरणे किंवा गॅमा किरण यांसारख्या स्रोतांच्या सान्निध्यात काम करणारे लोक जास्तीत जास्त 0.२ रॉटगेन (प्रारणांची पातळी दर्शविणारे एकक) एवढा किरणांचा मारा सहन करू शकतात असे ठरविले. प्रतिदिवस एवढा मारा सहन केला, तर कुठलीही इजा मानवी शरीरास होत नाही, असा निष्कर्ष काढला गेला. पण १९३६ मध्ये मानवी शरीरास सहन करण्याजोग्या किरणांचा मारा जास्तीत जास्त 0.१ रॉटगेन प्रतिदिवस एवढा कमी करण्यात आला. १९४९ पर्यंत हेच प्रमाण गृहीत धरण्यात आले होते. या दरम्यानच्या काळात अणुशक्ती केंद्राने पुढाकार घेऊन दुसर्‍या महायुद्धात या घातक अणुकिरणांना बळी पडलेल्यांना प्राधान्य देऊन, शास्त्रज्ञांना नव्याने संशोधन करण्यास भाग पाडले. या संशोधनाची परिणती म्हणजे मानवी शरीरास चालण्याजोगा किरणांचा मारा 0.३ रेम (शोषित प्रारणांचे एकक) प्रतिआठवड्यावर येऊन स्थिर झाला. शास्त्रज्ञांनी ही शिफारस १९५६ मध्ये पुन्हा बदलली व किरणांचा मारा हा प्रतिवर्षाला ५ रेमपेक्षा जास्त वाढता कामा नये असे ठरवले. या संदर्भात १९६0 मध्ये संपूर्ण रेडिएशन प्रोटेक्शनबद्दल परीक्षण करून यू.एस. फेडरल रेडिएशन काऊन्सीलने त्यांचा अहवाल रेडिएशन प्रोटेक्शन गाईड म्हणून प्रकाशित केला व जेथे किरणांचा स्रोत, क्षेत्र आहेत, अशा प्रयोगशाळांमध्ये तो ठेवला. या मागचा हेतू असा, की कोणीही मानवी शरीरास किरणांचा मारा किती चालण्याजोगा आहे, यासंदर्भात चुकीची माहिती देऊ नये असा होता. याच मार्गदर्शिकेच्या आधारावर जे लोक किरणांच्या सान्निध्यात अथवा स्रोतामध्ये काम करीत नाही, त्यांच्यासाठी किरणांची सुरक्षित र्मयादा 0.५ रेम एवढी ठरवली आहे.

यानंतर अधिक संशोधन करून शास्त्रज्ञांनी मानवी शरीराच्या विविध अवयव व इंद्रियांसाठी किरणांची सुरक्षित र्मयादा काढली आहे. शरीराच्या वेगवेगळ्या इंद्रियांसाठी असलेली किरणांची सुरक्षित र्मयादा आंतरराष्ट्रीय समितीने नमूद केलेली आहे. यात अस्थीमज्जा, डोळ्यांची बुबुळे, रक्तपेशी, जनन प्रपिंड यांना ३ रेम, शरीराच्या सर्व त्वचेला ३0 रेम, हात, पाय, बाहू, पायाच्या घोट्याला १५ रेम, इतर इंद्रियांना १५ रेम, मानवाच्या पूर्ण शरीरास 0.५ रेम आणि प्रजनन संस्थेस सरासरी ५ रेम याप्रमाणे र्मयादा ठरवण्यात आली आहे.

तीव्र प्रमाणात असणारा किरणांचा मारा मानवी शरीराला अपाय करतो, हेही शास्त्रज्ञांनी संशोधनातून सिद्ध केले आहे. या प्रकाराचा तीव्र मारा अणुबॉम्ब उत्पातात किंवा अणुकेंद्राच्या अपघातात होणे शक्य आहे.

मुंग्यांचा शेजारधर्म वारुळे

मुंग्यांचा शेजारधर्म वारुळे

मुंग्यांचा शेजारधर्म हा मदत करण्याचा शेजारधर्म नाही, तर स्वार्थावर आधारलेला आहे. एकाच जातीच्या मुंग्यांची वारूळे शेजारीशेजारी नसतात, हेही त्यांचे एक वैशिष्ट्य आहे. ग्यांच्या वसाहतींनी (वारुळे) बराच मोठा प्रदेश व्यापल्यावर त्यांची वारुळे एकमेकांजवळ अगदी शेजारी शेजारी असतात. अशा दोन किंवा अधिक वसाहती जवळजवळ असल्यावरच त्यांच्यातील शेजारधर्माचे (!) स्वरूप प्रजाती वा जातीनुरूप भिन्न भिन्न असते.
साधारणपणे एकाच जातीच्या मुंग्यांच्या वसाहती शेजारी शेजारी स्थापित झाल्याचे आढळत नाही. शेजारी शेजारी स्थापित झालेल्या वसाहती वेगवेगळ्या जाती-प्रजातींच्या असतात. त्या वसाहतीतील एकमेकांत मिसळणे अपरिहार्य असते. त्याचे स्वरूप वेधक असते. मानवाच्या वृत्ती-प्रवृत्तींचे ते जणू प्रतिबिंब वाटते.
शेजारी शेजारी असणार्‍या दोन वसाहती आतून बोगद्यांनी जोडल्या जातात. त्यातील मुंग्या अगणित असल्या तरी एकमेकींच्या वसाहतीत जात नाहीत. 'आपण बर्‍या आपल्या वसाहती बर्‍या' अशा रीतीने त्यांचे व्यवहार चालू राहतात. असा शेजार, 'आत्मकेंद्री शेजार' आहे, असे म्हणावेसे वाटते.
काही जातींच्या वसाहतींच्या भिंती आश्‍चर्यजनकरीत्या सामाईक असतात. काही आघात होऊन या भिंती कोसळल्या, तर त्यातील दोन वेगळ्या जातींच्या मुंग्यांचा अपरिहार्यपणे एकमेकांशी संबंध येतो. मग त्या एकमेकींच्या बाजूच्या अंडी, अळ्या, कोश याची पळवापळव करतात आणि शहाजोगपणे 'तुम्ही कोण व आम्ही कोण' ही वृत्ती धारण केल्यासारख्या स्वतंत्रपणे राहतात. असा शेजार हा 'पेंढारी शेजार' होय.
सोलेनॉप्सिस प्रजातीतील फ्युगॅक्स जातीच्या मुंग्या आकाराने आणि सार्मथ्याने जेमतेम असतात. त्या आपल्या वसाहती कॉम्पोनोट्स प्रजातीतील आकाराने आणि शक्तीने जबरदस्त असलेल्या मुंग्यांच्या वसाहती शेजारी स्थापन करतात. वृत्तीने डामरट असणार्‍या या मुंग्या चपळतेने हालचाली करतात. कॉम्पोनोट्सच्या रक्षक मुंग्यांना गुंगारा देत, त्या कॉम्पोनोट्स मुंग्यांच्या वसाहतीत जातात. तेथील अंडी, अळ्यांचा शोध घेतात आणि त्यावर आपली पोटपूजा साजरी करतात. अशा शेजारधर्माला 'चौर्यकर्मी' म्हणणे शोभून दिसते.
क्रिमॅटोगॅस्टर लिमाटा पॅराबायोटिका जातीच्या मुंग्या आणि मोनॅसिक डॅबिलीस या मुंग्या एकाच वसाहतीत वस्तीला असतात. एकाच गंधमार्गाचा येता-जाता वापर करतात. परंतु, आपली स्वत:ची प्रजा मात्र दुसर्‍या जातीच्या संपर्कात अजिबात येऊ देत नाहीत. कॉम्पोनोट्स लॅटरॅलीस, क्रिमॅटोगॅस्टर स्कू टेलॅरिस या मुंग्यासुद्धा अशा शेजारधर्माचा अवलंब करतात.
एकंदरित पाहता, मुंग्या-मुंग्यांतील शेजारधर्म एकमेकांच्या वसाहतीत चोर्‍या करणे अथवा शेजारी असणार्‍या वसाहतीशी फटकून वागणे यात धन्यता मानतो. असा निष्कर्ष, निदान काही जातींच्या मुंग्यांबाबत काढावा लागतो. 

सप्तपर्णी वृक्ष

सप्तपर्णी  वृक्ष 

सप्तपर्णी हा बंगालमधील वृक्ष आहे. त्याचे लाकूड अत्यंत हलके असते. त्यामुळेच तिथे शाळेत प्रथमच जाणार्‍या मुलांना लागणार्‍या पाट्या या लाकडापासून तयार करतात. वर्गांमधील फळेही याच लाकडापासून तयार होतात. त्यावरून या वृक्षाच्या इंग्रजी नावापुढे स्कॉलॅरिस असा शब्द आला. डॉ. हेमा साने 

प्पा बळवंत चौक ते कन्याशाळा' या रस्त्यावर चक्कर टाकली, तर दुतर्फा काही वृक्ष खडी ताजीम देत उभे असलेले दिसतात. कडुबदाम आणि सप्तपर्णी. कडुबदाम ओळखायचा त्याच्या फताड्या आणि गळून पडताना लालसर झालेल्या पानांमुळे. तसेच, बदामाच्या आकाराच्या आणि आकारमानात बदामापेक्षा किंचित मोठय़ा असलेल्या फळामुळे. हा बदाम अभारतीय, त्याच्या जोडीचा सप्तपर्णी मात्र खास भारतीय वृक्ष.

कन्याशाळेच्या दारातच असलेल्या सप्तपर्णीच्या शिरोभागी बाणाप्रमाणे फुटलेल्या दोन फांद्या अगदी अफलातून! लक्ष वेधून घेणार्‍या या फांद्यांवर या वृक्षाचं व्यवच्छेदक लक्षण स्पष्ट आहे. सप्तपर्णी म्हणजे प्रत्येक पेरावर सात पानांचं एक वलय. अनेकदा याच्या फांद्यांची मांडणीही वलयाकारच असते. अशावेळी सप्तपर्णीची एक अजस्त्र नैसर्गिक दीपमाळच तयार होते.

सप्तपर्णी ऊर्फ सातवीण पर्जन्यवनांचा सदाहरित वृत्तीचा रहिवासी. उंची एवढी, की खालच्या झाडीतून उभा राहिलेला हा वृक्ष जंगलावर नजर ठेवणारा, इतर वृक्षराजीचा संरक्षक पहारेकरीच. कारण, सर्व काही 'ऑल वेल' असेल, तर हा ३0 मीटरपर्यंत वाढणारा. पानं आणि फांद्यांच्या वलयांकित रचनेबरोबर सप्तपर्णीची आणखी एक खासियत म्हणजे फांद्यांवरची. विशेषत: फारशा जून न झालेल्या फांद्यांवरची पांढुरक्या श्‍वसन रंध्रांची रांगोळी. पर्णपातं साधं, आंब्याच्या पानासारखं दोन्ही टोकांना निमुळतं होणारं. पण, आकारमानात लहान. वरचा पृष्ठभाग मळकट हिरवा, तर खालचा पांढुरका. पोत जाडसर.

सप्तपर्णीला अगदी नगण्य आकारमानाच्या फुलांचे घोस येतात. नगण्य म्हणजे नखावर जवळजवळ दोन फुलं आरामात बसतील. पाच मळकट पांढर्‍या पाकळ्याच स्पष्टपणे दिसतात. फुलाचे इतर भाग केवळ जाणकारांनाच समजतात. पण, फुलांची संख्या अमाप. त्यांना वेखंडासारखा उग्र, झणझणीत गंध. डोकंदुखीवरचा उपाय. पण, अशी अनेक फुलं असंख्य झाडांवर बहरतात, तेव्हा हाच वास डोकेदुखीस कारणीभूत ठरतो. आयुर्वेदात एक वचन आहे -

योगादपि विषं तीक्ष्ण, उत्तमंमौषधम् भवेत । भैषजं काडपि दुयरुक्तं संभाव्यते विषम् । तेव्हा सप्तपर्णीचा गंधही असंच दुधारीशस्त्र आहे. अप्पा बळवंत चौकातून जाणार्‍या रस्त्यावरच्या रहिवाशांना अजून हा गंधानुभव नाही. कारण, हे वृक्ष अजून फुललेले नाहीत. या रस्त्याखेरीज इतरत्रही अनेक रस्त्यांवर सप्तपर्णीची लागवड आहे. तेव्हा काही वर्षांनी सार्वजनिक आणि सार्वत्रिक डोकेदुखी निश्‍चित.

सप्तपर्णी ऑक्टोबर ते डिसेंबरच्या दरम्यान फुलतो. फुलांची जागा नंतर फळे घेतात. प्रत्येक फुलापासून सुतळीच्या जाडीच्या आणि त्याच रंगाच्या २ लोंबत्या शेंगा तयार होतात. लांबी जवळजवळ २५ सेंमीपर्यंत. या फळात असंख्य बिया तयार होतात. बिया अंदाजे ३-४ मिलिमीटर लांब तपकिरी वर्णाच्या. बियांच्या टोकाला असलेले केसांचे पुंजके, बियाच्या लांबीपेक्षा लांबीला जास्त. त्यामुळे सप्तपर्णीच्या बियांची वार्‍यावरची वरात अगदी सहज.

सप्तपर्णीचं वानसशास्त्रीय नाव अल्स्टोनिया स्कॉलॅरिस. अल्स्टोनिया हे प्रजाती दर्शक नाम म्हणजे 'अल्स्टोन' या वानस शास्त्रज्ञाच्या गौरवासाठी. 'स्कॉलॅरिस' या विशेषणाला खास छटा आहे.

सप्तपर्णी हा वृक्ष वंगभूमीचा खास वृक्ष. तिथे पूर्वी शिक्षणाचा 'श्रीगणेशा' होत असे लाकडी पाटीवर. आपल्याकडे दगडी पाटी वापरत होते, तशी ही लाकडी पाटी. त्यावर धूळ पसरायची आणि टोकदार काडीने अक्षरे काढायला शिकवले जाई. म्हणून ही धूळपाटी आणि अक्षरे धुळाक्षरे. या पाटीसाठी सप्तपर्णीचे लाकूड वापरले जात असे.

शाळेतले फळेही सप्तपर्णीच्या लाकडाचे. कारण, हे लाकूड वजनाला अतीव हलके. लाकडाचा असा वापर स्कूल म्हणजे शाळेसाठी. म्हणून अल्स्टोनिया झाला स्कॉलॅरिस. अल्स्टोनिया स्कॉलॅरिसचे शिक्षणाशी असलेले हे नाते आजही टिकून आहे. गुरुदेव रवींद्रनाथांच्या शांतिनिकेतनच्या पदवीदान समारंभात प्रत्येक स्नातकाला सप्तपर्णीची शाखा दिली जातेच. पण, त्या पदवीपत्राच्या पार्श्‍वभूमीवर सप्तपर्णीच्या पानांसकटच्या फांदीची पार्श्‍वभूमी असते.